Kultura Lepenski vir - osvrt na istoriju

Arheološka, geološka-pedološka i ekološko-fitocenološka istraživanja vršena u Đerdapu između 1965. i 1970. godine pokazuju da nastanak, uspon, ali i kraj ove drevne kulture u najvećoj meri zavise upravo od specifičnosti njenog životnog prostora, tj. od geografsko-morfoloških odlika ove najveće klisure Evrope. Kada se govori o odnosu između prirodne sredine i kulture, najčešće se ističu oni prirodni potencijali jednog područja koji zadovoljavaju vitalne potrebe čoveka, prvenstveno za ishranom i sirovinama potrebnim za izradu raznih oruđa ili oružja. Međutim, čak ni najidealnije ispunjenje ovog svakako nužnog uslova za ljudski život ne obezbeđuje i rađanje jedne originalne, visokoorganizovane i dugotrajne kulture.

Lepenski Vir pokazuje da je za ostvarenje takve kulture potrebno da prirodna sredina ima odlike koje zadovoljavaju i više, nadbiološke potrebe čoveka, koje podstiču razvoj svih njegovih stvaralačkih mogućnosti. Đerdap je upravo jedno od retkih geografskih područja koja zadovoljava obe navedene kategorije ljudskih potreba. U ovoj klisuri nalaze se dva prirodna, praktično neiscrpna izvora hrane: šuma sa plodonosnim drvećem, puna divljači, i reka bogata ribom. S druge strane, Dunav je ovde prodro do jezgra južnih Karpata i učinio lako pristupačnim najraznovrsnije stene i minerale koji se u njemu nalaze. Na više mesta voda razgolićuje paleozojske škriljce, granit, serpentin i gabro, kao i permske formacije porfirita i peščara. Uz to, Dunav pri niskom vodostaju ostavlja na obali, na domaku reke, šareni mozaik od ruda i minerala što su u njega nanele brze pritoke iz planinskog zaleđa. Tu su i školjke, puževi i fosili isprani iz razbijenih stena, a uz samu obalu prostiru se guste šume sa hrastovima, koprivićima, dugim lijanama i brojnim drugim rastinjem koje može da posluži za gorivo i kao izvrstan građevinski materijal.


Ovako bi trebalo da je izgledao stanovnik Lepenskog vira

Pristup ovim zgusnutim bogatstvima nije, međutim, lak i jednostavan: neke od šuma u Đerdapu imaju i danas odlike prašume, neposredno uz obalu često se nižu opasni virovi, sa okomitih grebena, klizi sipar, a s vremena na vreme obrušavaju se i velike, teške stene. Prodor u ovaj svet skopčan je sa najvećim fizičkim naporima, a duže zadržavanje i život u njemu podrazumeva stalnu psihičku napregnutost. U ovim nemirnim prirodnim okvirima čovek može da opstane jedino ako odredi granice svog sveta, odnosno ako ostvari takvu kulturu koja ga odvaja od sredine u kojoj živi i istovremeno izmiruje sa njom.

Đerdap štedno pruža hranu i sirovine ali je prezasićen pojavama koje obespokojavaju i čine ljudsku egzistenciju krajnje neizvesnom.
Čovek nije naselio Đerdap po sopstvenom izboru. U periodu između 8.000. i 6.000. godine stare ere Podunavlje je, zbog stalnog kolebanja klime, imalo izgled drugojačiji od današnjeg. Njegova ravničarska područja, danas gusto seljena, bila su tad gotovo pusta. Reke su u ovo vreme često menjale svoje tokove i zemljište je bilo delom ogoljeno, delom močvarno ili obraslo šumama siromašnog sastava. Klimatske oscilacije bile su, međutim, manje osetne u zaklonjenim područjima Podunavlja, posebno u Đerdapu. Ova klisura, duga nepunih 100 km, predstavljala je u to vreme svet za sebe, skučen, ali ne i monoton, već beskrajno raznovrstan i dinamičan. U njemu su se na malim razmacima po vertikali i horizontali brzo smenjivali tle, klima, biljne zajednice i životinjske vrste. Dok su u visoke litice sa proređenom brezovom ili borovom šumom bili vetrovi, istovremeno, u njihovom podnožju, pored vode, rasli su zelenika, zlatna paprat, maklen i koprivić, a često, već na jedan kilometar dalje takođe kraj vode, nalazila se nova ekološka niša sa drugojačijim zemljištem, klimom i vegetacijom.


Naznačene razlike u klimi, zemljištu, fauni i flori primorale su stanovnike ravničarskih oblasti Podunavlja da oko 8.000. godine stare ere nasele geografski izolovana, zaklonjena područja, na prvom mestu Đerdap, i to uprkos činjenici što nova sredina u mnogo čemu nije odgovarala njihovim dotadašnjim životnim navikama. Tako su prostorna skučenost Đerdapa i nedostatak povoljnih komunikacija potpuno paralisali raniju pokretljivost ovih lovačko-skupljačkih grupacija i prisilili ih da se zbiju i trajno nastane u malenim nišama, na niskim i uskim dunavskim terasama.

Prvi stanovnici Đerdapa morali su da ulože mnogo vremena i truda da i ove male površine oslobode od guste šume, da jasno označe granice naselja i nastanjen prostor učine bezbednim od vode i velikih odrona sa strmih litica. Pošto se van naselja nije moglo duže da boravi, morao se razviti smisao za organizaciju prostora u kome se živi, za funkcionalnu arhitekturu i komunikacije. U granicama naselja moralo se naći mesta ne samo za stambene objekte već i za svetilišta, za grobove i za sve aktivnosti koje preuzimaju pojedinci i kolektiv u svakodnevnom životu. 
Naselja otkrivena na Lepenskom Viru i na još nekoliko mesta na desnoj i levoj obali Dunava u Đerdapu podsećajući rasporedom kuća i mrežom komunikacija na minijaturne gradove. Tako je jedna od osnovnih prirodnih odlika Đerdapa – prostorna stešnjenost – uslovila pojavu prvih racionalnih arhitektonskih formi i organizovanih naselja u Podunavlju.

Ograničenost prostora. odnosno struktura naselja, uticala je bitno i na društvenu organizaciju. U naseljima ovog tipa uzajamno delovanje između članova zajednice dolazi do punog izražaja, nered i proizvoljnosti su isključeni, a individualne želje su ostvarljive jedino ako su uključene u htenje kolektiva. S druge strane, da bi se obezbedila ishrana, građa za podizanje kuća ili sirovine za izradu oruđa bilo je potrebno izaći iz naselja pritešnjenog strmim liticama i velikom rekom, odnosno ući u svet prepun opasnosti i sukobiti se sa stihijama prirode. Snaga i veština pojedinaca nisu dovoljne za ovu borbu; jedino se zajedničkim naporima moglo doći do krupnog plena ili potrebnih sirovina, i samo je grupa obezbeđivala srećan povratak u naselje. Svaka neobuzdanost i samovolja morala je imati za posledicu isključenje nedisciplinovane jedinke iz svih zajedničkih akcija: grupnog odlaska u šumu, silaska na reku, deobe plena i učešća u verskim obredima. U Đerdapu, međutim, izolacija je isto što i smrt: između šume, kamena i vode pojedinac je nemoćan i izgubljen; samo psihološka disciplinovanost i potpuna opredeljenost za kolektiv obezbeđuju život u ovom prostoru. Stoga se nužno formira posebna društvena struktura sa brojnim normama ponašanja.


  Maketa kuće u Lepenskom viru

Žrtvovanjem individualnih sloboda i usmeravanjem svih snaga ka opštim ciljevima ljudske energije narastaju u ekonomici do zavidnih razmera, brzo se obrazuje čvrsta društvena organizacija i ostvaruje snažna, izrazito muževna kultura. Trajna vezanost za jedno mesto omogućila je stanovnicima ovih prvih đerdapskih naselja da uoče pravilnost u smeni prirodnih pojava, da se prisno upoznaju sa svim ćudima velike reke, da detaljno prate ponašanja životinja i rast bujne, raznovrsne vegetacije.

Na osnovu položaja i oblika kuća otkrivenih na Lepenskom Viru može se zaključiti da su tvorci kulture Lepenskog Vira razlikovali strane sveta i da su raspolagali određenim matematičkim znanjima. S druge strane, rezultati paleozooloških i paleobotaničkih analiza pokazuju da su u okvirima ove kulture učinjena i dva velika podviga na ekonomskom planu, da se pristupilo pripitomljavanju životinja i kultivaciji biljaka. Ovi podvizi nisu stvar slučaja. Da bi se jedna životinja pripitomila ili određena biljka kultivisala potreban je prethodno dug vremenski period upornog, najzainteresovanijeg posmatranja prirodne sredine, brižljiv odbir pojedinih vrsta i njihova najveća nega.

Bogatstvo flore i faune Đerdapa provociralo je ljudsku radoznalost, a povoljni ekološki uslovi omogućili su da se otkrića o osobinama životinja i biljaka iskoriste i u praktične svrhe za dobrobit cele zajednice. Međutim, kad se vremenom pokazalo da su zemljoradnja i stočarstvo celishodniji od lova i ribolova, kultura Lepenskog Vira dobila je nove dimenzije i prerasla okvire svoje prirodne sredine. Đerdap je u tom momentu postao pretesan; njegovo stanovništvo je otpočelo da se iseljava u oblasti širih horizonata, u Panonsku i Vlaško-pontijsku niziju.

Pod uticajem nove ekonomike i nove sredine struktura stare kulture otpočela je naglo da se menja. Već oko 5.000. godine stare ere Đerdap je potpuno opusteo, a u ravničarskim područjima otpočeo je razvoj kulture prvih podunavskih zemljoradnika i stočara.
Da bi se istražilo jedno maleno naselje iz epohe mlađeg kamenog doba, otpočeto je 1965. godine sa arheološkim iskopavanjem na niskoj dunavskoj terasi pokraj Lepenskog Vira. U tom trenutku niko nije ni slutio da je ovo mesto, koje se nalazi u bespuću Đerdapa, nekada bilo i središte jedne od najsloženijih i najblistavijih kultura praistorije. 
To je postalo jasno tek 1967. godine. U toj su godini, ispod naselja prvih zemljoradnika i stočara iz razdoblja oko 5300-4800 godina stare ere, otkriveni spomenici koji su iznenadili ceo svet: u sedam velikih, sukcesivno podizanih naselja ribolovaca, lovaca i skupljača hrane (Proto-Lepenski Vir, Lepenski Vir Ia-e, Lepenski Vir II), nađeni su: brojna planski građena staništa, grobovi koji dokumentuju čudne pogrebne rituale, obilje majstorski izrađenih alatki od kamena, kosti i roga, raznovrstan nakit, pločice sa urezanim znacima sličnim pismu i monumentalne skulpture od kamena.


Odmah se moglo ustanoviti da su sve ovo ostvarenja od pre 5300. godina stare ere, a to je značilo da su ribolovačko-lovačke zajednice koje su naseljavale terasu pokraj Lepenskog Vira prve u Evropi uspostavile složene privredno-društvene odnose, prve ostvarile arhitekturu osobenog stila i prve modelovale monumentalne skulpture od džinovskih oblutaka. Tako se Lepenski Vir u 1967. godini pojavio na arheološkoj karti Evrope kao izuzetno značajan, ali i sasvim usamljen kulturni centar; njegovi spomenici, tako neobični i tako zagonetni, tada su samo ukazivali da u budućnosti treba očekivati slične arheološke spomenike koji će učiniti razumljivim sve ono što je ostvareno na ovoj maloj dunavskoj terasi.


U narednim godinama ova očekivanja su i realizovana. Zahvaljujući intenzivnim arheološkim istraživanjima obala Dunava, posebno u Đerdapu, do 1971. godine otkriveno je još desetak naselja iz istog razdoblja (Hajdučka vodenica, Padina, Vlasac, Ikoana, Kladovska skela i druga). Arheološka građa koja je u ovim naseljima nađena pokazala je da Lepenski Vir treba smatrati središtem jedne osobene i dugotrajne kulture koje se danas u arheološkoj nauci naziva s pravom kultura Lepenskog vira.

Kolevka kulture Lepenskog Vira je Đerdap, a njeni tvorci su potomci stare evropske populacije iz razdoblja starijeg kamenog doba (antropološki tip Brno-Pšedmost). Pred kraj ledenog doba (oko 20.000 godina stare ere) zajednice ove populacije nastanile su i pećine u Đerdapu i u njima su živele sve do oko 7000. godina stare ere, kada je opšta klima osetnije otoplila.


Promena klime omogućila je život pod vedrim nebom , ali je faktor izolacije taj život učinio veoma složenim. Prva naselja podizana su na niskim terasama koje su redovno male i izolovane, jer ih po dužini preseca Dunav, a po širini zatvaraju strme padine okolnih brda. Zbog toga je teritorija koju u toku godine ekonomski koristi jedno naselje ne samo mala već i strogo ograničena. Svaka od ovih teritorija poseduje obilje vode, ogreva, divljači i jestivih plodova. Međutim, sva ova bogatstva ne bi bila dovoljna da obezbede vekovni život u jednom naselju s obzirom na veličine i izolovanost ovih teritorija.

Ljudske zajednice u đerdapskom području nisu mogle da osiguraju egzistenciju stihijski, nekontrolisanim preuzimanjem prirodnih dobara, već samo uspostavljanjem novog privrednog i socio-kulturnog sistema. Ovaj novi sistem formiran je postupno, a sa njime i kultura Lepenskog Vira. na konačno uobličavanje ove kulture, osim faktora izolacije, presudno je delovao faktor priraštaja stanovništva, odnosno uvećanje obima ljudskih zajednica. To jasno pokazuje strukture svih naselja koja su otkrivena na Lepenskom Viru. 

Na osnovu broja staništa i grobova u najstarijem naselju (Proto-Lepenski Vir) može se pouzdano zaključiti da se zajednica koja je u njemu živela sastojala od tri do četiri biološke porodice, tj. najviše od dvadesetak članova. Ovaj broj je usaglašen kako sa veličinom nastanjenog prostora i pristupačnog terena tako i sa tradicionalnim načinom života. Ova usklađenost prouzrokovala je, međutim, privredno-društveni imobilizam, zbog čega se u najstarijoj fazi kulture Lepenskog Vira još ne zapažaju pojave koje bi bitnije razlikovale ovu kulturu od ostalih istovremenih kultura Podunavlja.


Malobrojnost zajednice, ograničenost komunikacija i svođenje ekonomski eksploatisane teritorije na neposrednu okolinu naselja, nužno uspostavljaju privredno-društvene odnose koji se zasnivaju na učešću svih odraslih članova zajednice u radu i korišćenju dobara, jednakim obavezama i istim pravima, na mehaničkoj solidarnosti koja je neprijateljski raspoložena prema svakom autoritetu i svim individualnim težnjama. Zbog toga je struktura ovog naselja još neartikulisana; pokojnici se sahranjuju bez određenog reda, a sve sirovine se dobijaju iz najbliže okoline.

Sasvim drugačiju sliku privredno-društvenog života pruža naselje iz naredne faze – Lepenski Vir Ia. ovo naselje se sastojalo od dvadesetak staništa i imalo je najmanje stotinak žitelja. Ovaj broj više ne odgovara veličini terena na kojem se živi i znatno premaša broj članova u tradicionalnim lovačko-sakupljačkim zajednicama. Pošto geomorfološke odlike terena nisu dozvoljavale ovoj mnogoljudskoj zajednici da reguliše svoju brojnost trajnim raseljavanjem, ona je morala da traži druga rešenja.

Iz napora da se nađe izlaz iz ove teške situacije nastalo je sasvim osobeno privredno, društveno i ideološko ustrojstvo kulture Lepenskog Vira. Uvećanje obima primarne zajednice propraćeno je nizom novih pojava. Staništa se više ne grade proizvoljno, već po utvrđenom obrascu. Njihove osnove precizno su razmeravane i uvek imaju oblik zarubljenog kružnog isečka pod uglom od 600. U središtu ovog naselja nalazili su se prostrani trg i velika kuća, a staništa oko njih raspoređena su u redove.

Pokojnici se od ovog vremena sahranjuju van naselja. Samo pojedinci, najčešće muškarci i žene koji su doživeli duboku starost, sahranjuju se na trgu ili iza pravougaonih ognjišta koja su uvek građena od velikih i teških kamenih blokova. Analiza ostatak flore i faune pokazuje da se u ovo vreme proširuje područje ekonomskog zahvata naselja i da se na njemu sučeljava nekoliko ekoloških zona. Svaka od ovih zona koristi se, međutim, samo izvesno vreme, i to u meri koja ne iscrpljuje njene prirodne potencijale.

Da bi se izvori hrane i sirovina iskoristili u dovoljnoj meri i u pravo vreme, podižu se sezonski logori. Tako se već u toku starije etape kulture Lepenskog Vira uspostavlja kombinovana sedelačko-mobilna ekonomika. Podizanjem sezonskih logora, populaciono uvećana zajednica Lepenskog Vira obezbedila je veću ekonomsku dobit, a istovremeno se rasteretila viškom svojih članova. S druge strane, sedelačko-mobilna ekonomika nužno dovodi do podele rada i specijalizacije. Određeni broj članova zajednice činio je mobilnu grupu (verovatno odrasli muškarci), ali se i ova grupa delila na podgrupe specijalizovane za lov na određene vrste divljači, na iznalaženje pojedinih sirovina ili za sakupljanje plodova.

Među članovima imobilnog dela zajednice (verovatno šene i deca) takođe se dele zaduženja, odnosno obrazuju se grupe za hvatanje kornjača i vodenih ptica, za vađenje krtolastih plodova ili za preradu pojedinih sirovina. Ovakva podela rada u okvirima neproizvođačke ekonomike ne dovodi do sticanja privatnog vlasništva već do sve veće specijalizacije i isticanja sposobnosti pojedinaca. Složenost pogrebnih rituala pokazuje da se u ovo vreme formira društvo u kome neki pojedinci uživaju posebne povlastice za život i trajno poštovanje posle smrti.

Ova hijerarhija mogla je da se zasniva samo na posedovanju onih znanja i sposobnosti koji imaju vitalan značaj za zajednicu. Poseban smisao za određene vrste poslova, posvećenost u tajne prirode ili sposobnost da se pronađu novi izvori hrane i sirovina verovatno su utvrđivali autoritet pojedinaca i obezbeđivali im povlašćen položaj u društvu. Podela naselja na dva dela, koja se uočava u strukturi naselja Lepenski Vir I b-e i Lepenski Vir II, takođe je relevantna za proučavanje ekonomike i društva. 

Na osnovu brojnih etnoloških paralela može se pretpostaviti da ova podela naselja odražava rodovsku strukturu sa dualnom podelom u osnovi. Dualna organizacija obično podrazumeva i dalje društvene podele, ali se o njima ne može ništa određeno reći na osnovu arheoloških nalaza. Jedino se trg, koji postoji u svim ovim naseljima, može tumačiti kao mesto na kojem su obavljani razni rituali koji su objedinjavali sve delove zajednice u celini. Ovakva složenost odnosa u okviru jedne manje rodovske zajednice, komplikovana i odnosima sa zajednicama koje nastanjuju i ekonomski kontrolišu teritoriju u susedstvu, podrazumeva uspostavljanje brojnih tabua koji se članovima zajednice nameću obrednim ceremonijama ili obrazlažu odgovarajućim mitovima, Stoga u kulturi Lepenskog Vira osobeni način privređivanja prati i sasvim osobena religijsko-magijska praksa i za nju vezana umetnost.


Da bi svi delovi društva solidno funkcionisali, neophodno je da svaki pojedinac i svaki deo zajednice obavlja svoje dužnosti u određeno vreme i na očekivani način. Ovo je moguće postići jedino restriktivnim merama, odnosno nekim autoritetom.

Na osnovu arheoloških dokumenata može se zaključiti da je u kulturi Lepenskog Vira taj autoritet bila religija. U naseljima Lepenskog Vira otkrivena su kultna mesta i brojni sakralni predmeti. Monumentalne kamene skulpture koje su otkrivene u mnogim kućnim svetilištima, svakako su ikonografska ilustracija jednog složenog mita. Postavljane iz generacije u generaciju uz kućna ognjišta, ove skulpture od džinovskih oblutaka – na kojima su najčešće modelovane ribolike ljudske glave, ribe, jelen ili zagonetne arabeske – bile su za sve članove zajednice najveće svetinje koje su im otkrivale velike istine o svetu i određivale ponašanje u svakodnevnom životu. Preko oblutaka koji „nastaju“ i „žive“ u velikoj reci kraj naselja svi članovi zajednice povezuju se, za života i posle smrti, sa osnovnim i večitim elementima svoje životne sredine – sa vodom i kamenom.

Postavljanjem oblutaka uz ognjište ovim elementima je približena i vatra, a preko nje – toplota i svetlost sunca. Glavni motivi koji se prikazuju na oblucima svakako su i osnovni sadržaji postojećeg mita. Verovatno se mislilo da se iz oblutka, kao iz velikog praiskonskog jajeta, rađa sve što živi, na prvom mestu ribolika bića (praroditelji ljudskog roda) i životinje koje se najčešće love (riba, jelen).
Glavni elementi ovog mita su istovremeno i simboli za osnovne elemente neproizvođačke ekonomike (voda, kamen, vatra, riba, divljač). Tako su ove skulpture i ovaj mit trajno osiguravali bezbednost svim dobrima zajednice, kako društvenim tako i ekonomskim i sprečavali da se ona narušavaju ili proizvoljno koriste. U razdoblju kada religija i umetnost dolaze do najvišeg uspona, na planu privređivanja ostvarena su dva podviga – pripitomljene su ili selekcionisane određene vrste životinja i kultivisane su neke vrste divljih žitarica.

Ovo su dve glavne tekovine velike ekonomske revolucije (tzv. neolitska revolucija) koja je presudno uticala na razvoj kultura u Podunavlju. U kulturi Lepenskog Vira do ovih tekovina nije se došlo ni slučajno ni trenutno, tj. one su rezultat istrajnog posmatranja prirode, sistematizovanih znanja, brižljivog odabiranja i dugotrajnog negovanja odraženih vrsta biljnog i životinjskog sveta.

U naseljima Lepenski Vir Ib-e nađeni su brojni predmeti na kojima su ugravirane zagonetne predstave i znaci, slične koordinatnom sistemu, skicama predela, slovima i brojkama. Njihov smisao ostaće tajna, ali ne treba sumnjati da su to da su to zabeleške o određenim zapažanjima. Jednoobraznost koja odlikuje sva svetilišta i kamen skulpture pokazuje da su u mlađoj etapi kulture Lepenskog Vira predačka znanja obelodanjena u celovit sistem. Iz tih razloga svetilišta Lepenskog Vira ne treba posmatrati samo kao mesta u kojima je ponikla jedna od najsloženijih religija praistorije i najstarija monumentalna skulptura Evrope, već i kao neku vrstu naučnih laboratorija u kojima su anticipirana znanja i veštine naredne, neolitske epohe.

Ostaci flore i faune iz naselja mlađe etape kulture Lepenskog Vira pokazuju da za prvim uspesima u kultivaciji žitarica i pripitomljavanju životinja nisu odmah usledili zemljoradnja i stočarstvo.
Na osnovu celokupne arheološke građe, može se pouzdano utvrditi da je proteklo nekoliko stoleća pre nego što su ovi pronalasci svrsishodno iskorišćeni.

Stanovnici naselja iz mlađe etape kulture Lepenskog Vira ostvarili su osnovne tekovine „neolitske revolucije“, ali nikada nisu postali ni zemljoradnici ni stočari. Situacija koja je ranije uspostavljena u društvenim odnosima, načinu privređivanja i religijskoj praksi, stolećima se bitnije nije menjala. Ovo okamenjivanje kulture upravo je posledica uvođenja sve većeg broja restriktivnih normi, nametanja stroge discipline i ritualne obuke – mera kojima je cilj uspostavljanje novog psihološkog stava i utvrđivanje samodisciplinovanog odnosa prema pojedinim vrstama biljaka i životinja. To je nužni preduslov za zemljoradnju i stočarstvo, tj. za proizvođačku ekonomiku na kojoj će se temeljiti kultura naredne epohe – mlađeg kamenog doba.

Koji su sve faktori uticali na to da se ova situacija izmeni, još je nedovoljno jasno. Bez obzira na to kako će ovaj problem biti rešen u budućnosti, jedno je izvesno: prve zemljoradničko-stočarske zajednice, a međi njima i one koje su podigle naselja Lepenski Vir III, formiraju se u vreme kad već ranije ostvareni uspesi u pripitomljavanju životinja i kultivisanju biljaka izlaze iz ritualnog konteksta; u trenutku kad oni postaju opšta, svima pristupačna dobra, ukidaju se, međutim, tradicionalni društveni odnosi; nestaje monumentalna umetnost; ruši se stari mit, a sa njim i kultura Lepenskog Vira.
 


Comments *

You don't have permmission to comment, or comments have been turned off for this article.

NF servisi

Plovila članova foruma

Vodostaj

Video

NF linkovi

Dunav - marine i pristani

Sava - marine i pristani

Prijatelji foruma

 
Tehnonautika